«Մայր գետերը, լայն գետերը առաջընթաց են ապահովում իրենց հոսքի ողջ երկայնքով, կյանք են տալիս, հաց են տալիս, ջուր են տալիս, և այն առվակները, որոնք պոկվում են մայր գետից և կարճ ժամանակում նորից չեն մտնում նույն հոսքի մեջ, չորանում և գնում են։ Բնության օրենքը սա է»:
Սերժ Սարգսյան՝ ՀՀԿ «հայրը», «առվակների մայրը»

 «Գետերի եւ առվակների փոխաբերությունը լավն էր: Ինքս էլ հավանել եմ: Չմոռանանք նաեւ, որ մայր գետերը ոչ այլ ինչ են, քան ինքնամոռաց առվակների միավորում: Բայց ինչ-որ պահից գետ լցվող տեխնոլոգիական գործարանի խառնուրդային ջրերը կմխտռեն ողջ մայր հունը, անպիտան կդառնա ամբողջը»:
Հովիկ Աբրահամյան՝ սույն «հորնումորը» լքած անջիգյար, անհոգի առվակ 

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. անտառ էր, առու...
Հեքիաթի պես էր - երազի նման…
…Արդյոք հիշո՞ւմ ես. գիշերն էր գալու,
Հեքիաթի պես էր... Անտառ էր, առու...
Արդյոք հիշո՞ւմ ես. հեռո՜ւ էր, հեռո՜ւ
Կյա՛նք, տխուր հովիտ, հավիտյան լալու...
Վահան Տերյան, ՍԵՆՏԻՄԵՆՏԱԼ ԵՐԳ (հատվածաբար)

Ի՜նչ ժամանակներ էին: Մայր գետը, դարձած մի հատ Արդիբաշ, մի հատ Քլոնդայք, բերո՜ւմ էր, բերո՜ւմ, ու էդ բերելուն վերջ-պրծում չկար: Հազար անհասկանալի, բայց պարարտ-դյուրամարս վարկային գիծ ու վարկային ծրագիր գալիս, մայր գետն էին հարստացնում, սարքում ոսկեբեր, իսկ մյուս կողմից էլ՝ հազար օբյեկտի սեփականաշնորհման փայ ու աչքալուսանքն էր գալիս, իր հերթին գետը սարքում անտակ ծո՜վ՝ տակը պահված իր մարգարիտներով:



Իսկ երրորդ կողմից՝ չքավոր մարդկանց սովից փրկելու համար էդ մարդկանց հարազատների կողմից դրսից ուղարկված տրանսֆերտ դոլարներն էին էդ չքավորների ձեռից էժանով ջրում, ջրի գնով առնում, գետն հարստացնում:

Իսկ չորրորդ կողմից՝ դրսից բերած գազն ու բենզինը, պարենամթերքն էին էդ ժողովրդի վրա թանկ ծախում ու գետն ու առվակներն ավելի հորդառատ էդպես դարձնում: Ու մայր գետն իր առվակների հետ զարմանում էր ու խնդում է՛ն երազողների վրա, որ երազում էին ծովից ծով երկիր: 

Սրանից էլ լավ «ծովից ծով» երկի՞ր:
Ծով հարստություն, ծովից ծով բարիք:
Ուրիշ ծովից ծով էլ ինչների՞ն էր պետք: Իսկ առվակներն էլ էդ հարուստ գետից ամեն մեկը իր բաժինն էր ստանում, պլյուս դրան՝ամեն մեկը իր ուզած հունով-հունարով գնում, իր ուզած օբյեկտն էր ջրում, դրան տեր կանգնում, ՀՀ ո՛ր օբյեկտի վրա ո՛ր առվակն իր մատն էր դնում, է՛դ էլ տեղնուտեղը ջրվում ու էդ առվակի ավազանն էր մտնում, դրանով ոռոգվում: Առվակ կար՝ օբյեկտից շահույթի 20 տոկոսն էր իր ոռոգելու համար առնում, առվակ կար՝ 25, իսկ առվակ էլ կար՝ ուղիղ 50 տոկոս: Մայր գետը նայում էր իր լայնացող հունին ու իր լիացած առվակներին, ու սիրտն էր խնդում…

Ո՞ւմ նավսն էր տեսնես, որ թավշյա հեքիաթը պրծավ, թավշյա հեղափոխությունն սկսվեց, երազը պրծավ, մղձավանջն սկսվեց:
Վայ թե… Հովիկի:
Հա՛, Հովիկն էր, որ բայղուշի նման էդ մասին ղռռաց: Ղռռաց, ու… առվակներն սկսեցին հերթով մխտռվել ու մխտռել «ինքնամոռաց առվակների միավորումը», որ շուտով սկսեց կամա՜ց դառնալ «Սանիթեքի» պես մի հատ փնթի բան, դարձավ «Վեոլիա ջրի» է՛ն մասը, որ ջրմուղը չէ:



Հա՛, Հովիկի նավսն էր:
Մանավանդ որ ամեն բան հենց իրենից՝ Հովիկից էլ սկսվեց, որն իր մայր գետը լքեց, գնաց Մխչյանի արտերը ջրի:
Մայր գետից պոկվեց, գնաց գլխավոր մագիստրալ մտավ, որ հիմա էլ է՛ս ջուրը մխտռի: Չհաշված որ Հովիկն առվակների ջուրն ու մտքերը ընենց մխտռեց, որ մայր գետը նույնպես լրիվ մխտռվեց:
Էդպես մխտռված ջրով ու մտքով՝ մայր գետը մի տարի մի կերպ դիմացավ: Ի վերջո, մի օր գնաց տաղավար, ու ոչ էս, ոչ էն կողմ. «Նիկոլը ճիշտ է, ես՝ լրիվ սխալ»…

Մայր գետն էդ պահից դարձավ մայր… առու:

Ու այ ստեղ արդեն ինչքան սեպարատ տրամադրությամբ մեծ ու փոքր առու կար, նոր սթափվեցին ու նե՜նց ընկճվեցին, նե՜նց իրանց ամեն ինչը իրար խառնվեց, որ անգամ ոչ մի բանով չհետաքրքրվող «Սանիթեքն» սկսեց իրենցով հետաքրքրվել: Ու առուների էն երանելի՜, ճո՜խ համակարգը էդ օրից դարձավ անջրմուղ կոյուղի:



Մայր առու դարձած մայր գետը տեսավ, թե ինչ են դարձել իր երբեմնի այն թառլան առուները, բայց լալու տեղակ, էս անգամ խնդաց, բայց ոչ էն անգամվա պես բարեհոգ, այլ չար. «Բա որ ասում էի՝ առանց ինձ ձեր վերջը էդ է լինելո՞ւ, չէիք հավատում, դե հիմա այ տենց մխտռվե՛ք, մխտա՛ռ լակոտներ, ակա՜նջդ կանչի «մխտառ» բաների լավ հոտառությամբ օժտված Հովիկ»:

«Ով է ճիշտ, ով՝ սխալ» ճշգրտելուց հետո ՀՀԿ հայրն ու առուների մայրը լրիվ անհետացավ հայոց «հանդերից ու անդաստանից»: Բայց գնալուց առաջ պատգամ թողեց իր առվակներին: Ահավասի՛կ պատգամն այդ. «Մի երեք ամիս սպասե՛ք, Նիկոլի հավաքած ծով ժողովուրդը թող հոգնի-ճահճանա, նորից հե՛տ եկեք ձեր հին հունն, ու ձեզ գուցե և ներեմ, նորից մխտռված ջրերը ֆիլտրեմ, ու նորից մեզնով երկիրն հեղեղենք»:

Բայց երեք ամիսն անցավ՝ ոչ մի նորություն:
Ժողովուրդը ճահճանալու տեղ ավելի շատ էր, հակառակ, ծովանում, Նիկոլն էլ՝ գնալով ավելի կատաղում: Ու ստեղ սկսեց իրականանալ արդեն ի՛ր՝ մայր գետի՛ բայղուշ կանխատեսումը, թե՝ «այն առվակները, որոնք պոկվում են մայր գետից և կարճ ժամանակում նորից չեն մտնում նույն հոսքի մեջ, չորանում և գնում են»։
Թեպետ իրենք՝ լոպազ էդ առվակներն, էսօր հայտարարում են, թե պատրաստ են հայոց արտ ու դաշտ նորից ոռոգելու, բայց ո՞վ կթողնի, որ էդ անջրմուղ կոյուղին հայոց հանդ ու անդաստան մտնի, «մխտռի»: Մանավանդ որ Նիկոլը շատ լսելի ասաց, որ ով «մխտառ» է, պտի մաքրվի «հակահիգիենիկ» իր միջոցներով, իսկ մինչ մաքրվելն ու ախտահանվելը «շլյուզները» փակվում են, ու «կարանտինի» մեջ է տվյալ «մխտառը» մնում: Թե հե՜չ հնարավոր չեղավ տվյալ առուն կամ տվյալ մայր առուն ախտահանել, ապա, ուրիշ ճար չկա, էդ «կարանտինը» երկարաձգվում է շատ անորոշ մի ժամանակով:



Իսկ առհասարակ առանց մայր առու մնացած առվակներից ամեն մեկը յուրովի սկսեց մանևրել տարածության ու ժամանակի մեջ:
Օրինակ, Գալուստ Սահակյան առվակը, որ խառնում էր իրար և՛ «առաջն ու հետո»-ն, և՛ «առաջն ու հետ»-ը, մեկ հոսում էր առաջ, մեկ, ոնց որ փոշմանած՝ հետ դառնում նորից, մեկ գնում հյուսիս, մեկ գալիս հարավ, մեկ ափին իրեն զարմացած հետևող մարդկանց հարցնում՝ «Ժողովո՜ւրդ, կարող ա՞ ես ըստեղով էլի՛ եմ անցել», կամ հարցնում էր՝ «Ժողովո՜ւրդ, կարող ա՞ էսօր էրեկվա պես էլի շաբաթ ա, թե՞ արդեն ուրբաթ ա»… «Ժողովուրդ հիմա Նիկոլի ժամանա՞կն ա, թե՞ Նիկոլից առաջ, թե՞ Նիկոլից հետո»…

Շմայս առվակը, մինչև օրվա մեջ մինիմում մի անգամ գոնե ԱԱԾ-ի ափ չմտներ, էդ օրը կխելագարվեր, ափերից կելներ, ինքն իրեն կուտեր: Բայց ԱԱԾ-ում էլ նրանից շուտով սկսեցին խորշել ու ըտեղից լարել. իրա գալուց-գնալուց հետո ԱԱԾ-ն օդափոխելն անգամ չէր փրկում ու էդ չանցնող հոտը ԱԱԾ-ի հույժ գաղտնի գործունեությունն էր մատնում, գործին վնասում…
Այ Շարմազանո՜վ առվակը շա՜տ էր տանջվում իրա մայր գետի պակասությունից, ախր էդ «մայրը» նաև իր «հայրն» էր, «двое в одном»՝ ինքը կորցրեց մի գիշերվա մեջ, հիմա ամեն օր՝ «վաշ-վա՜շ» ու «վուշ-վո՜ւշ», կանչում է՝ «մայրի՜կ», կանչում է՝ «հայրի՜կ». ոչ «հայրիկն» է մի հատ գոնե շան տեղ դնում, ոչ «մայրիկն» է իրան արձագանքում՝ իրա փոխաբերական շատ ընտիր լեզվով, որով մի ժամանակ իրանց՝ առվակների էն լացացնող պատմությունն էր անում…

Խաչատուրով առվակը հապշտապ հոսեց Ռուսաստանի կողմ ու էլ հետ չեկավ: Նիկոլը Ռուսիո գետերի գետից փորձեց նրա դարձը կազմակերպել , պատասխան ստացավ՝ «Վարիանտ չկա, տվյալ առվակի տակ էնքա՛ն թաքնված բան կա, որ եթե ձեռք տանք, ախքը դուրս կգա, հոտը աշխարհը ընենց կբռնի, որ հարյուր տարի օդափոխել չի լինի»:



Սաշիկ առվակը, որ մինչև էսօրվա իրա «կոյուղանալը», իրա եղած գանձից չկշտացած, գնում, մյուս առվակների բերած գանձն էլ էր թռցնում, ընկավ հայոց նոր «ամենագլխավոր մելիորատորի» «փակ շլյուզի ու«թեժ թավանի տակ». մի շաբաթվա ընթացքում, ինչքան իր կեղտաջրերի տակ գանձ ունի պահած, լրիվ հատ-հատ հանի, մաքրի-պլպլացնի, բերի, երբեմնի ծովից ծով երկրի գանձարան հանձնի: Չհանձնեց՝ իրեն են հանձնում թանգարան՝ Նուբարաշենի…

Մի խոսքով՝ դժվար ժամանակներ էին: Ու դա դեռ քիչ է, էն Հովիկն էլի մի հատ շատ բայղուշ էրազ էր տեսել, որ էլ ավելի վատ ժամանակներ են իրենց համար գալու, սակայն այդ մասին արդեն հաջորդիվ:

Գևորգ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ