Նախ անապատ էր: Ու անապատում ազդարարվեց անցում: Ազդարարվեց երթ՝ դեպի ապագա, որն, ըստ կերած երդման, պայծառ պիտի լիներ: Ու երդմնակերները, իրենց «Մովսես» հռչակած, տանում էին ազգը դեպի իրենց ասած պայծառ ապագան: Իբր ճամփա փնտրում, բայց ճամփի տեղ միայն բարխաններ էին գտնում: Իբր օազիս գտնում, սակայն, պարզվում էր, օազիսի տեղ միրաժ էր եղել: Այդ անապատում ճանապարհ չկար, ուստի չգտան: Ու «ռահվիրաններն», այլ բան չգտած, այդ անապատը հռչակեցին տուն:

Տուն-անապատում երկինքն էր երդիկ: Անապատն անպատ-անպատուհան էր ու դուռ էլ չուներ: Բայց մի «դուռ»… բացվեց:
Մհերի՛ դուռը:
Փո՛քր Մհերի:
Ագռավաքա՛րը:
Հազար ինն հարյուր իննսունինը:
Հոկտեմբեր 27:
Ագռավաքարը վերստին բացվեց ու իր մեջ առավ երթն էլ, անցումն էլ:
Ու այդուհետ արդեն համազգային մի գետնուղի էր, անծայրածիր թունել, որն ուներ բազում ճյուղավորումներ, բազում շեղումներ ու որոգայթներ, բազում խոռոչներ, բազում դարաններ:
Գետնուղու վերջում, թունելի վերջում լույսի նշույլ կա՞ր: Թե կար, ո՞վ էր վառել, ի՞նչ հեռվում էր վառել, որ գնում էինք, գնում, սակայն լույսն այդ չկար, ու կար միայն խավար, փթթո՜ղ, բարգավաճո՜ղ խավար…

Լույսն այդ անհայտ հեռվում, որ այդպես էլ չեղավ, ո՞վ էր՝ պիտի վառեր: Մեզ ուղեկից Աստվա՞ծ, թե՞ իր կողմից մերժված «ռահվիրաներն» անկոչ, ովքեր 27 տարի ազգն էին առել-տանում: Տանում աներթուղի՜: Տանում՝ անդա՜րձ, անլո՜ւր: Տանո՜ւմ, ճամփին մարդկանց փշուր-փշուր անում, հանց թանկագին նշխար, տարրալուծում իրենց անկանգնելի բերնում, «շնորհ անում» իրենց հույժ անկշտում քիմքին:
Ովքե՞ր էին դրանք, որ իրենց ձեռքով գրված մի՛ դեկրետով մեկեն «ռահվիրա» իրենց հռչակեցին:
Իսկ մենք էլ այնքան կույր էինք, որ չնչին մի բան չտեսանք: Չկա՜ր դրանց ձեռքին գեթ մի աղոտ կանթեղ: Չկա՜ր դրանց սրտում գեթ անթեղվա՛ծ կրակ. դրանց հոգին՝ դատարկ, դրանց կրծքների տակ՝ մի-մի ծոցագրպան, դրանց սրտի տեղակ՝ էդ գրպանում պահված մի-մի շատ «թանկ» մանդատ: Դրանց միտքը՝ տկար, դրանց խիղճը… չկար:

Անկոչ «ռահվիրաներն» էդ երթն արին խուճապ, սիրտ կեղեքող մի քոչ, սիրտ կեղեքող մի գաղթ: Ու ամեն մի մոլոր ու խարխափող գաղթող այդպես անկողմնացույց գնաց ու ամեն մեկն ընտրեց նենգ գետնուղու մի ճյուղ, ու չիմացանք անգամ՝ որը որտեղ նորից էս լույս աշխարհ ելավ:
Ու նշխարը այսպես փշուր-փշուր եղավ: Հայոց ցփնված նշխարը այսպես անգութ ցփնվեց, աշխարհը բռնեց: Մի բուռ ազգը մատների արանքից սորաց, բուռը դարձավ կես բուռ. ու սա է՜լ էր անցում, սահմռկելի՜ անցում՝ դեպի անէացում…
…Հե՜յ «ռահվիրաներ», «մովսեսներ» ծպտյալ, ձեզ հարց եմ հղում.
-Ո՛ւր մնաց ազգը իմ բիբլիական, «ռահվիրա» կարգվել, ա՜զգ էիք տանում, ո՛ւր տարաք, ինչո՛ւ: Առանց այդ էլ հանց նշխար էր դարձել, ինչո՛ւ շաղ տվիք նշխարն աշխարհին, էդ շաղ տալու դեմ ի՛նչ պարգև տվին, ո՛ւմ բերանն ընկավ նշխարը հայոց, պատասխան կտա՞ք ձեր էդ ծուռ բերնով, թե բերաններդ զբաղված են դեռ…

Գևորգ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ